Een huilende baby die binnen enkele seconden tot rust komt zodra de speen zijn mondje bereikt. Een peuter met een driftbui die als bij toverslag kalmeert. Weinig hulpmiddelen werken zo snel en zo betrouwbaar als de fopspeen. Het is dan ook niet gek dat veel ouders zich afvragen hoe ze ooit zonder zouden moeten.
Toch geldt voor de speen hetzelfde als voor zoveel handige hulpmiddelen: bewust en tijdelijk gebruik maakt het verschil. De fopspeen is in de eerste plaats bedoeld voor zuigelingen, maar in de praktijk blijft hij bij veel kinderen veel langer in beeld, soms tot diep in de peuterjaren. Precies hier ligt een waardevolle kans voor de mondzorg.
De speen neemt een stukje van het werk van de ouder over
Een pasgeboren baby kan spanning en prikkels nog niet zelf reguleren. Daarvoor is hij volledig afhankelijk van zijn ouders. De zuigreflex biedt daarbij een natuurlijke uitweg: zuigen werkt kalmerend en geeft baby's een gevoel van veiligheid.
Een speen vervult in dat opzicht precies dezelfde functie als een vinger of een duim. Hij neemt, letterlijk en figuurlijk, een deel van het troosten over van de ouder. Dat is in de eerste maanden een uitkomst, zowel voor het kind als voor de volwassene die even op adem kan komen.
Het probleem ontstaat pas later. Een kind groeit, en wat ooit begon als een hulpmiddel om spanning te reguleren, verandert geleidelijk in een vaste gewoonte. De speen wordt gevraagd bij verdriet, bij moeheid, bij verveling en bij het slapengaan. Op dat moment gaat het allang niet meer om een zuigbehoefte, maar om een vast onderdeel van het dagritme waar moeilijker afstand van wordt gedaan.
Het doorbreken van de eerste tandjes verandert alles
De doorbraak van de eerste melktandjes is een van de meest zichtbare mijlpalen in de ontwikkeling van een baby. Niet alleen de tanden veranderen, ook de tong, de lippen en de kaken krijgen in dat eerste levensjaar een heel nieuwe functie.
Waar de tong aanvankelijk alleen grof van boven naar beneden beweegt, leert het kind geleidelijk veel fijnere en gevarieerdere bewegingen maken. De tong kan zijwaarts bewegen om te kunnen kauwen, de kaakspieren worden sterker en het gehemelte verbreedt zich, zodat vast voedsel verwerkt kan worden.
Kortom: het hele mondsysteem ontwikkelt zich in de richting van eten, praten en kauwen. Langdurig zuiggedrag past daar steeds minder bij en kan, als het aanhoudt, zelfs invloed hebben op de stand van de tanden en de vorm van het gehemelte.
Gebruik de eerste tandjes als startpunt om de speen af te bouwen
Mijn advies aan ouders is helder: zie het moment waarop de eerste tandjes doorkomen als natuurlijk startpunt om het speengebruik langzaam af te bouwen.
Hoe eerder daarmee begonnen wordt, hoe kleiner de stap meestal is. Door op tijd te beginnen voorkom je dat een hulpmiddel dat ooit voor een baby bedoeld was, uitgroeit tot een diepgewortelde gewoonte bij een peuter van twee of drie jaar.
Een tandartsbezoek is daarvoor een uitgelezen moment. Een simpele, open vraag als "Waarvoor heeft uw kind de speen eigenlijk vooral nodig?" zet ouders aan het denken, zonder dat het als verwijt voelt. Veel ouders realiseren zich namelijk pas tijdens zo'n gesprek hoe groot een deel van de dag de speen inmiddels inneemt. Een korte, vriendelijke vraag van de tandarts kan net dat duwtje geven om na te denken over alternatieven.
Stoppen is voor een peuter best een ding
Vanuit volwassen perspectief lijkt de oplossing simpel: haal de speen gewoon weg. Voor een peuter ligt dat echter heel anders. Hij kent niet beter, de speen is er al zijn hele leven bij geweest, en het wegvallen ervan voelt als het verliezen van iets vertrouwds.
Wordt de speen weggenomen, dan moet daar iets anders voor in de plaats komen: meer fysieke nabijheid, een knuffel die extra aandacht krijgt, of een uitgebreider slaapritueel. Voor de ouder betekent dit tijdelijk weer wat extra werk, namelijk het werk dat eerder stilletjes door de speen werd overgenomen. Het is belangrijk om dit vooraf met ouders te bespreken, zodat ze niet voor verrassingen komen te staan.
Voorbereiden op het stoppen
Een ingrijpende verandering vraagt om voorbereiding op het niveau van het kind zelf. Daarom schreef ik het boek Silas slaapt zonder speen, vanuit mijn ervaring als preverbaal logopedist en specialist in mondmotoriek. Het doel: kinderen enthousiast maken over het stoppen, zonder de speen af te keuren en zonder ouders een schuldgevoel aan te praten.
Silas is een vrolijke aap die peuters helpt bij het afscheid nemen van hun speen. In het verhaal verzamelt Silas speentjes voor zijn eigen slinger, en doen alle dieren in het bos mee: samen hangen ze hun speentjes op. Zo wordt het afscheid iets zichtbaars en zelfs feestelijks, in plaats van iets verdrietigs. Het boek bevat daarnaast praktische tips en een aftelkalender, zodat ouders hun kind stap voor stap kunnen voorbereiden op een leven zonder speen.
Voorleesboek: Silas slaapt zonder speen
Afscheid nemen van de speen is lastig, maar Silas laat zien dat het ook iets is om trots op te zijn. Hij hangt zijn speentjes aan een slinger en zijn vriendjes doen vrolijk mee. Zonder speen ontdekken ze ineens allerlei leuke nieuwe dingen en vieren ze samen feest tot ze doodmoe zijn. Maar zouden ze ook kunnen slapen zonder hun speen?
- Dit boek is perfect om samen te lezen en op een laagdrempelige manier het gesprek aan te gaan over het afscheid nemen van de fopspeen.
- Inclusief praktische tips voor ouders, geschreven door Maaske Treurniet, logopedist en expert in mondmotoriek.
- Met een Dag Speentje-plan, compleet met stickervel en aftelkalender, om samen toe te leven naar speenvrij slapen.
Het boek kost € 14,99 en is hier te bestellen bij Volmondig Logopedie.
Van boek tot landelijke beweging: de Week zonder speen
Stoppen met de speen voelt voor veel ouders belangrijk, maar zelden urgent, waardoor het gemakkelijk wordt uitgesteld. Daarom vond dit jaar voor het eerst de Week zonder speen plaats.
Van 21 september tot en met 5 oktober 2026 deden organisaties door heel Nederland mee: tandartspraktijken, logopediepraktijken en andere zorgverleners nodigden ouders uit om samen met hun kind toe te werken naar het inleveren van de speen bij Silas.
Op 5 oktober werd bij de deelnemende praktijken het speen-stopfeest gevierd. Er hing een feestelijke spenenslinger, en kinderen die hun speen kwamen inleveren kregen een goodiebag en een officieel Silas-diploma. De gezamenlijke, landelijke aanpak maakte het stoppen tastbaar en herkenbaar, juist omdat de aankleding overal hetzelfde was. Zoals een van de ouders het verwoordde: "Ik vind het vreselijk spannend, maar het voelt alsof nu het moment is aangebroken. Heel leuk dat mijn kind een cadeautje kreeg in ruil voor zijn speen."
Auteur: Maaske Treurniet, logopedist, Taal- en Spraakpatholoog en lactatiekundige.
